Ý nghĩa cây hương ngoài trời.

Về tâm linh thì ý nghĩa cây hương ngoài trời chính là sự kết nối giữa trời và đất, giữa âm và dương…

Đi khắp nơi trên đất nước chúng ta sẽ gặp những cây hương đá cổ xưa trong chùa và những cây hương xây bằng gạch của nhà dân từ Bắc, Trung, Nam đâu cũng gặp. Nên có người nói cây hương ngoài trời là văn hoá Trung Quốc không phải văn hoá Việt là sai hoàn toàn nhé !

Ngay như cột đá chùa Dạm cũng có thể là cây hương đá bị cụt đầu từ thời Lý. Trong bảo tàng lịch sử còn có cây hương đá Tứ Kỳ từ thời Lê, rồi nhiều nơi có cây hương đá trong chùa cổ.


cột đá chùa Dạm

Những nếp sống giản dị của người Việt là nguồn cội hình thành xã hội ngày nay, chúng ta lớn lên qua bao thế hệ bên những hình ảnh hình ảnh do tổ tiên ta truyền đời, nếp sống, nếp nhà, gia phong… đó chính là di sản quý báu của cội nguồn.

Ý nghĩa cây hương ngoài trời.

Về tâm linh thì ý nghĩa cây hương ngoài trời chính là sự kết nối giữa trời và đất, giữa âm và dương. Nó được trồng thẳng đứng để kết nối một phương pháp tượng trưng.

Cây hương đá ngoài trời được quan niệm với ý nghĩa thuần tuý chính là một trụ đá trên sở hữu lư hương để quý khách khắp nơi tới thắp hương. Cột trụ đá đó chính là một biểu trưng từ trục vũ trụ được xem là cột nối giữa trời với đất, giữa cõi âm và cõi dương và cao hơn chính là ý nghĩa nhân văn đồ thờ với tính truyền thống của dân tộc Việt.

Theo nghiên cứu trong đời sống linh tính của người Việt thì ý nghĩa cây hương ngoài trời có thể giúp truyền tải thông điệp thiêng liêng giữa các thế giới, giữa chốn âm dương và giữa con người thần linh hay ma quỷ.

Có quan niệm cho rằng bàn thờ trong nhà do có mái nhà che nên không thể “thông với trời” như ý nghĩa cây hương ngoài trời mang lại. Việc làm cây hương thờ ngoài trời và khi lễ thì hướng mặt lên trời để làm lễ cầu mong điều cát lành sẽ được các Ngài “chứng giám” nhiều hơn.

Cây hương ngoài trời thờ ai?
Xét về góc độ tâm linh và tín ngưỡng, từ xưa, cây hương ngoài trời được quan niệm dùng để thờ thần linh, thiên địa, cây hương thờ Mẫu Bán Thiên hay Mẫu Cửu trùng thiên. Tuy nhiên, tùy phong tục, tập quán và quan điểm của mỗi làng xã, khu vực, thậm chí của mỗi người mà ý nghĩa cây hương ngoài trời thờ các vị thần linh, các vị thánh khác nhau. Dưới đây là một số quan niệm về ý nghĩa của cây hương ngoài trời thờ ai.

– Thờ trời đất: Như đã giới thiệu ở trên, hình tượng cây hương như một cột trụ thông thiên nên có nhiều người chỉ đơn giản là thờ trời đất để cầu an khang, may mắn, cầu mong đất đai màu mỡ, mưa thuận gió hòa.


Thiên Đài Thạch Trụ ( Cây Hương Đá Vọng lên Trời) .
Niên Hiệu Chính Hoà tại ngôi chùa Xứ Bắc .

– Thờ Mẫu Cửu: Mẫu Cửu Trùng Thiên hay Mẫu Cửu Trùng, Mẫu Bán Thiên. Với những người theo đạo Mẫu việc lập cây hương thờ Mẫu Cửu Trung Thiên ngoài trời là việc vô cùng quan trọng.

– Thờ thổ công, thổ địa: Nhiều nơi cũng có tục lập bàn thờ thiên để thờ thần thổ địa, thổ công. Thổ Công là vị thần trông coi nhà cửa, Thổ Địa là vị thần trông coi việc bếp núc và Thổ Kỳ là vị thần trông coi việc chợ búa thờ những vị thần này giúp gia chủ an tâm trong đời sống, gặp nhiều may mắn.

– Thờ Thành Hoàng làng : Các loại đá thường được dùng để làm cây hương là đá xanh, đá trắng, đá hoa cương. Trong các nhà thờ, nhà cổ, chúng ta thường gặp các cây hương ngoài trời được chế tác bằng chất liệu đá xanh nguyên khối được chạm trổ họa tiết tinh vi.

– Thờ tiền chủ: Tiền chủ chính là chủ nhân đầu tiên của ngôi nhà, của khu đất và họ ở ngôi nhà, khu đất đó cho tới khi qua đời. Theo quan niệm dân gian của người xưa ngôi nhà luôn có sự thay đổi theo thời gian nhưng ở tại cõi âm thì người tiền chủ vẫn luôn nhớ về ngôi nhà xưa nay của họ. Chính vì thế các chủ ở sau không muốn bị vong hồn của người tiền chủ quấy rối thì nên lập một bàn thờ ngoài trời để thờ tiền chủ cho riêng gia đình mình. Bàn thờ của tiền chủ chính là một cây hương ở ngoài sân. Người ta thường cúng tiền chủ vào những ngày rằm, mồng một, lễ tết hoặc khi trong nhà gặp chuyện không may để xin cầu sự bình an cho mọi người trong gia đình.

Có thể nói, cây hương ngoài trời thờ ai là tùy thuộc vào quan điểm, tôn giáo, tín ngưỡng, văn hóa của từng khu vực, từng gia đình nhưng chung quy lại đều mang mục đích mang nhiều may mắn, thuận lợi về cho gia đình, cho cuộc sống tốt đẹp hơn.Sưu tầm

Nhiều nghệ nhân điêu khắc đá mỹ nghệ làng Ninh Vân Ninh Bình đã truyền tai nhau về một cây hương đá cổ tại tại khuôn viên chùa Lũng Kinh.

Theo các nghệ nhân thì đây là cây hương đá có hình dáng lạ với những dòng chữ cổ từ hơn 300 năm trước, đến nay cây hương đá cổ này vẫn còn khá nguyên vẹn.

Cây hương đá có dáng vuông thành sắc cạnh, cao 2 mét. Sau nhiều lần nâng nền đổ đất cải tạo sân chùa, một phần của cây hương bị chìm dưới lòng đất, nay chỉ còn hơn 1 mét nhô lên phía trên. Nhìn cây hương đá vẫn còn rõ các nét khắc chạm tuy không phải là những khắc chạm rồng phương mà chỉ khắc ghi bằng chữ Hán có xen lẫn chữ Nôm.

Chữ viết chân phương, sắc nét. Xem nội dung trên đó là nói về thời điểm xây dựng ngôi chùa Lũng Kinh. Trên cây hương đá có ghi: “Lệ triều Long Đức vạn vạn niên tứ tức – Ất Mão, mạnh xuân, cốc nhật 1735 Cẩn sự tá lang Trung sơn huyện”.

Mặt chính cây hương đá chỉ khắc một dòng mặt bên cạnh dày đặc 5 dòng chữ san sát nhau Cây hương cổ quý được những người thợ khắc đá tài hoa xưa làm bằng một thanh đá nguyên khối, trên đỉnh cây hương được tạo hình bát hương có dáng tựa đóa hoa sen có 7 cánh (là bình hương hình cúng Phật). Các cạnh cây hương được tạo khuôn thành gờ nổi, lòng bào phẳng đều có khắc chữ Hán, Nôm, có mặt khắc kín 5 dòng, mặt chính thì chỉ khắc một dòng chữ dài cùng vài nét phụ thêm phía dưới.

Không chỉ mang giá trị tín ngưỡng, văn hóa tâm linh mà cây hương thiên đài còn là một tác phẩm điêu khắc tuyệt đẹp của người Việt xưa. Nhiều sắc phong quý được lưu giữ nơi đây Song hành cùng sắc phong quý… Không chỉ lưu giữ trong mình cây hương thiên đài quý, ngôi chùa Lũng Kinh ngày nay còn lưu giữ được tấm bia hậu Cảnh Hưng năm thứ 5, quả chuông đúc từ năm Cảnh Thịnh ngũ niên và chiếc khánh đúc năm Minh Mệnh thứ 21.

Cây hương đá là niềm tự hào của ngôi chùa nói riêng và của cả làng nói chung.Cây hương đá được mọi người trong làng tỏ ra rất thành kính khi đến dịp lễ. Các vị sư thầy trong chùa ngày đêm nhang khói. Cây hương đá trong chùa cổ được coi như tâm điểm tín ngưỡng của người làng xưa.

Chùa cổ Bối Khê, nơi lưu giữ huyền thoại đánh giặc giữ nước và dấu tích tôn giáo Việt Nam

Bối Khê là một trong những ngôi chùa cổ nhất ở Bắc Bộ, với niên đại 600 năm, lưu giữ nhiều nét độc đáo. Tương truyền, chùa được xây dựng từ năm 1338 dưới thời Trần. Chùa thờ Phật, Tam Tòa Thánh Mẫu, thờ Đức thánh Bối Nguyễn Đình An – người có công đánh giặc phương bắc, và cũng lưu giữ nhiều dấu tích tôn giáo của phái Trúc Lâm, Đạo giáo, Khổng giáo.


Cây hương đá chùa Bối Khê
Ảnh : Hiếu Trần

Nghe nói đây chính là nơi phát tích những câu ca dao nổi tiếng “ Hôm qua tát nước đầu Đình; để quên chiếc áo trên cành hoa sen; nhặt được thì cho anh xin; hay là em để làm tin trong nhà;..”

Cây hương đá Tứ Kỳ.

Trong khuôn viên Bảo tàng Louis Finot xưa, nay là Bảo tàng Lịch sử Việt Nam, do hai kiến trúc sư C. Batteur và E. Hébrard thiết kế từ 1925, bên cạnh vẻ đẹp của một kiến trúc tiêu biểu thuộc phong cách Đông Dương, có một hiện vật độc đáo, bề thế, được trưng bày ngay bên hông tòa nhà, đó chính là cây cột Tứ Kỳ, còn gọi là cây hương đá Tứ Kỳ.

Theo niên đại ghi lại, cây hương đá Tứ Kỳ được hình thành vào tháng 10 năm Bính Ngọ (1666) thuộc niên hiệu Cảnh Trị thứ 4, đời vua lê Huyền Tông tại thôn Tứ Kỳ, Thanh Trì, Hà Nội, với chất liệu hoàn toàn bằng đá.

Cây hương đá Tứ Kỳ có cấu tạo gồm phần chân đế – bệ cột, với các phân tầng được trang trí theo đồ hình vuông, tròn (bát giác) chồng nhau, nâng đỡ cột trụ gồm các phần trang trí hình chim phượng, cùng phần đỉnh chóp là mảng điêu khắc lưỡng long triều nhật. Bài minh văn lưu lại trên cây hương do Tiểu Công Lang lĩnh chức Tư vụ ở Bộ Lại tên là Nguyễn Hoàng Xưởng, cũng là người làng Tứ Kỳ, biên soạn, mang nội dung ca ngợi triều Lê và văn khế cung tiến ruộng đất làm của cho hậu thần, cũng để thôn Tứ Kỳ giữ làm của riêng và hàng năm phụng thờ, cúng tế.

Cây hương đá được một vị Quận công đương triều nhà Lê kính mệnh trời, vâng mệnh vua lập nên để lưu truyền cho đời sau, thế nên nó cũng thể hiện cách trang trọng, phô diễn ở đó vẻ đẹp của kỹ thuật đục chạm, chế tác đá đỉnh cao của thời Lê. Có thể thấy ở cây hương đá nhiều đề tài trang trí như rồng, lân, phượng, cánh sen, hoa cúc, mặt trời, mây hình khánh… được thể hiện rất đa dạng, nét chạm mềm mại và nhuần nhuyễn đến mức như chạm khắc trên chất liệu gỗ hơn là đá.

Có thể thấy ở cây hương đá các đề tài mang điểm nhấn chủ đạo như rồng, phượng… được chú trọng thể hiện về tạo hình rất chi tiết. Phượng mang nhiều dáng thế khác nhau ở mỗi cạnh bát giác của thân trụ, rồng uy nghi ngự trị trên cao nhất, với phong cách rồng thời Lê rõ nét và dễ nhận diện qua thần thái khuôn mặt ở các chi tiết mắt, râu, mũi, răng… quen thuộc.

Trụ đá sở hữu một nét đẹp quý giá, hiếm gặp, lại được bảo tồn nguyên vẹn, xứng đáng là di sản truyền đời để hậu thế chiêm ngưỡng và càng thêm cảm phục tài nghệ của tiền nhân.

Di sản Việt.
Cây hương, đá, dựng vào tháng 10 năm Bính Ngọ, niên hiệu Cảnh Trị thứ 4 (1666), thôn Tứ Kỳ,Thanh Trì, Hà Nội
Cây hương được cấu tạo bởi hai phần: phần cột trụ và phần bệ cột được trang trí rồng, lân, hoa cúc, hoa sen. Nội dung minh văn được khắc chìm ở phần cột trụ nói về một vị Quận công đương triều nhà Lê kính mệnh Trời, vâng mệnh vua đã cho lập một cột đá để truyền lại cho muôn đời sau. Bài minh do Nguyễn Hoàng Xưởng (chức Tiểu Công Lang lĩnh chức Tư vụ ở Bộ Lại, người trong làng) soạn, có đoạn ghi rõ việc cắt đất, ao, ruộng để thôn giữ làm của riêng và hàng năm phụng thờ, cúng tế, … Nội dung bài văn trên thể hiện sự quan tâm rất lớn của triều đình đối với đời sống tinh thần của mỗi làng xã thời kỳ này.
Bảo tàng lịch sử Hà nội

Tác giả: Truong Viet Anh